خانه » مقالات حقوقی » اصول فقه » مفهوم شرط چیست؟

مفهوم شرط چیست؟

مفهوم شرط ، واژه‌ای است مرکب از دو کلمه «مفهوم» و «شرط» که لازم است در ابتدا تعریفی اجمالی در خصوص هر یک از واژه‌های فوق داشته شود.

مفهوم شرط چیست؟

مفهوم شرط چیست؟

بند اول، مفهوم در لغت به معنای دانسته شده آنچه به فهم و ادراک در آید.[۱]و در اصطلاح: اصول فقه:(عرفوا المنطوق بانه حکم مذکور فی الکلام لموضوع مذکور و المفهوم بانه حکم غیر مذکور تسلزمه خصوصیه المعنی المذکور.[۲]) اصولیون در تعریف منطوق آورده‌اند؛ منطوق مدلولی که مستقیماً از لفظ و کلام فهمیده می‌شود و مفهوم مدلولی است که در کلام نیست، ولی از کلام استنباط و فهمیده می‌شود.

مثال «اگر فردا باران نیاید به مسافرت خواهیم رفت» این منطوق است، و مفهومش این است «اگر فردا باران بیاید به مسافرت نخواهیم رفت»مثال  در روایت آمده: وقتی آب به اندازه کرّ شد به وسیلۀ ملاقات با دیگر نجاسات نجس نخواهد شد.[۳] این منطوق جمله است. و مفهومش این است اگر آب به اندازۀ کرّ نشد در اثر ملاقات با نجاسات نجس می‌شود.بنابراین مفهوم در اصطلاح اصولیون در مقابل منطوق می‌باشد.[۴]

حجیت مفاهیم

نزاع در باب مفهوم، نزاع صغروی است نه کبروی، یعنی بحث در این است که مثلاً آیا جملۀ شرطیه مفهوم دارد یا نه؟ بدیهی است که اگر دارای مفهوم باشد، حجیت مفهوم هم مانند حجیت منطوق خواهد بود. نه این که پس از ثبوت مفهوم بخواهیم در مورد حجیت آن بحث کنیم.[۵]

بنابراین حجیت مفهوم همانند حجیت منطوق از راه اصاله الظهور و… قابل اثبات است و برای هر یک از متکلم و سامع قابل احتجاج می‌باشد.[۶]

اقسام مفهوم[۷]

مفهوم بر دو قسم است:

الف) مفهوم موافق

به آنچه که از منطوق استنباط و فهمیده می‌شود و از نظر نفی و اثبات (وجوب یا حرمت) موافق منطوق باشد مفهوم موافق نام دارد.
مثال: خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: به پدر و مادر اُفّ (آه) مگو.[۸] از این منطوق فهمیده می‌شود که به طریق اولی نباید پدر و مادر را کتک زد.

ب) مفهوم مخالف

مفهومی است که از حیث نفی و اثبات عکس منطوق باشد.

مثال: در قرآن آمده، اگر فاسقی خبری آورد درباره‌اش تحقیق کنید[۹]، این منطوق آیه است اما مفهومش این است: اگر عادل خبری آورد تحقیق و تفحّص لازم نیست.

اقسام مفهوم مخالف

مفهوم مخالف بر شش قسم است. ۱٫ مفهوم شرط، ۲٫ مفهوم غایت، ۳٫ مفهوم عدد، ۴٫ مفهوم وصف، ۵٫ مفهوم حصر، ۶٫ مفهوم لقب.

بند دوم، شرط: الزامی و تعلیق چیزی به چیز دیگر، قرار، پیمان[۱۰]

بند سوم، مفهوم شرط: هر جملۀ شرطیه‌ای دارای دو جزء شرط و جزاء است. به عنوان مثال: اگر فردا باران نیاید به مسافرت می‌روم در این مثال جمله اگر فردا باران نیاید «شرط» و جمله به مسافرت می‌روم «جزاء» می‌باشد، و مفهوم این جمله این است که اگر فردا باران ببارد به مسافرت نمی‌روم.

اقسام جملات شرطیه[۱۱]

شرط محقّق موضوع است. گاهی اوقات شرط محقّق موضوع است بدین معنی که تحقّق جزا منوط به تحقّق شرط است، به عنوان مثال: پدر خانواده به همسرش می‌گوید اگر فرزند ما پسر بود نام او را علی بگذارید. واضح است که تحقّق نامگذاری منوط به پسر بودن فرزند خواهد بود و شکی نیست که چنین جملات شرطیه‌ای خالی از مفهوم هستند چرا که با انتفاء موضوع حکم نیز تحقق پیدا نخواهد کرد.

مثلاً در مثال فوق با پسر نبودن فرزند دیگر جایی برای نامگذاری وی به علی وجود ندارد و مفهوم در جایی است که با نیامدن شرط تحقّق جزا امکان پذیر باشد.۲٫ شرط محقق موضوع نیست.گاهی اوقات شرط محقّق موضوع نیست با این توضیح که امکان تحقّق جزا، بدون شرط هم ممکن است. مثلاً شخصی به فرزندش می‌گوید اگر علی به عیادت تو آمد او را احترام کن، در اینجا امکان دارد که شرط «عیادت علی» تحقّق پیدا نکند، اما جزاء «احترام» تحقّق یابد.

بحث از مفهوم شرط و حجیت آن مربوط به این قسم از جملات شرطیه می‌باشد.اصولیون مفهوم داشتن جمله شرطیه را منوط بر سه امر دانسته‌اند:[۱۲] بین شرط و جزاء ملازمه باشد. تلازم و رابطه بین آن دو رابطه سبب و مسبّبی باشد. یعنی شرط سبب و جزاء مسبب باشد.

شرطی که سبب است سببیت آن منحصر به فرد باشد و سبب دیگری در بین نباشد.

مفهوم شرط در روایات:

ابوبصیر می‌گوید: از امام صادق (ع) در مورد گوسفندی که ذبح می‌شود ولی حرکتی نمی‌کند در حالیکه خون خالص و تازه بطور زیاد از او بیرون می‌ریزد سوال کردم. حضرت فرمودند: «نخور! همانا علی (ع) می‌فرمود: اگر پا تکان خورد یا چشم بهم زده شد بخور». استدلال امام صادق (ع) به فرمایش امیرالمؤمنین علی (ع) تنها در صورتی است که آن سخن دارای مفهوم باشد، و مفهومش این است که: «اگر پایش را تکان نداد و یا چشمش را بهم نزد نخور».[۱۳]

منابع:

[۱] .عمید، حسن؛ فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۶، چاپ سی ‌وهفتم، ص ۱۱۴۶٫

[۲] . مشکینی، علی؛ اصطلاحات الاصول، قم، الهادی، ۱۳۸۱، چاپ هشتم، ص ۲۵۰٫

[۳] . قال الصادق (ع): «إذا کانَ الماءُ قدْرَ کُرُّ لُمْ یُنجنهُ شیء»، حر عاملی، محمد؛ وسائل الشیعه، قم، مؤسسۀ آل البیت (ع) لاحیاء التراث، ۱۴۰۹ق، اول، ج۱، ص ۱۵۸٫

[۴] . ملکی، محمود و سعید؛ اصول فقه شیعه، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۳۸۱، چاپ اول، ص ۱۷٫

[۵] . همان، ص ۲۷٫

[۶] . «لاشک ان الکلام اذا کان له مفهوم یدل علیه فهو ظاهر فیه، فیکون حجه من المتکلم علی السامع، ومن السامع علی المتکلم، کسائر ظواهر الاخری» مظفر، محمدرضا؛ اصول فقه، قم، فیروز آبادی، ۱۳۷۹، چاپ دوم، ص ۸۴٫

[۷] . ولایی، عیسی؛ فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول فقه، تهران، نشر نی، ۱۳۸۰، چاپ دوم، ص ۳۰۱٫

[۸] . «لا تقل لهما اف»، سورۀ مبارکۀ اسراء، آیۀ ۲۳٫

[۹] . « إِن جَاءکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَیَّنُوا» سورۀ مبارکۀ حجرات، آیۀ ۶٫

[۱۰] . عمید، حسن؛ فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۶، چاپ سی ‌وهفتم، ص ۸۴۳٫

[۱۱] . مظفر، محمدرضا؛ اصول فقه، قم، فیروزآبادی، ۱۳۷۹، چاپ دوم، ص ۸۶٫

[۱۲] . همان، ص ۸۷٫

[۱۳] . «سَالتُ أباعَبْدالله ع عَن الشاه تَذْبحُ فَلا تتَحرکُ وَیهراق منها دمٌ کثیرٌ غبیطٌ فقال لا تاکل إن علیاً ع کان یقول إذا رکضت الرجل أو طرقت الْعین فکل»، وسائل الشیعه، ج ۲۴، ص ۲۵.

منبع: www.lawgostar.com

درباره محمد افراسیابی

محمد افراسیابی هستم، کارشناسی حقوق خوندم و به دلیل علاقه‌ای که به حقوق داشتم، سایت حقوق پلاس رو راه‌اندازی کردم تا هم خودم و هم شما رو بیشتر با مباحث حقوقی آشنا کنم.

مشاهده بیشتر

تبادر چیست؟

تبادر چیست؟

تبادر در لغت به معنای شتافتن است. « تبادر الی الذهن» یعنی به خاطر آمد، …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

معادله امنیتی *