خانه » مقالات حقوقی » جرم شناسی » بررسی بزه در جرم شناسی

بررسی بزه در جرم شناسی

بزه یا جرم یکی از ارکان اصلی پدیده مجرمانه است که مورد مطالعه و بررسی در جرم شناسی می ­باشد. در این مقاله به بررسی بزه در جرم شناسی می پردازیم.

بررسی بزه در جرم شناسی

بررسی بزه در جرم شناسی

بزه یا جرم از نظر لغوی به معنای خطا و جور می­ باشد.[۱] از دیدگاه جرمشناسی، جرم  به هر فعل یا ترک فعل زیان آور فردی یا گروهی اطلاق می­شود که مخلّ نظم اجتماعی و مغایر با شوون انسانی باشد و لو اینکه قانون مجازات متعرض به آن نشده­باشد.[۲] از منظر حقوق کیفری، جرم، فعل یا ترک فعلی است، که به موجب قانون برای آن مجازات تعیین شده­ باشد.[۳]

نکته قابل توجه در ارتباط با دیدگاه حقوق کیفری و جرمشناسی در تعریف جرم این است که روش حقوق کیفری تجزیه و تحلیل عناصر تشکیل دهنده جرم و تعیین مجازات می­باشد و به داعی و انگیزه ارتکاب جرم توجهی ندارد؛ ولی در نگاه جرمشناسی علل و انگیزه ارتکاب جرم و شخصیت بزهکار مورد توجه قرار می‌گیرد.[۴]

در جوامع باستانی و اولیه علل پدیده­ها را نمی­ شناختند و در نظر آنان پدیده‌ها ناشی از قوای عالی هستند و هر واقعه ناگوار را مستند به قدرتی شوم و اهریمنی می­دانستند. در آن زمان بزه و جرم به ماورای گروه کوچک و خانواده و قبیله گسترش نمی­یافت.

قتل یک بیگانه هیچ واکنشی را در گروهی که مجرم به آن تعلق دارد ایجاد نمی­­کرد؛ بلکه اغلب به منزله فتحی بزرگ تلقی می­شد. در داخل گروه اعمالی که عمیقاً وجدان جمعی را جریحه­دار می­کند تا حدی متنوع هستند و برخوردها نوعاً نسبی هستند و نسبت به یک عمل برخوردهای مشابه‌ای وجود نداشت؛ به­طور مثال نقض بعضی از تابوها (محرمات مذهبی) در درجه اول اهمیت قرار دارند، در مقابل اهمیت چندانی به زنای محصنه، همجنس­بازی و فحشا نمی­دادند.[۵]

اقسام بزه و جرم

بزه و جرم را با توجه به اعتبارات مختلفی می­توان به صورت‌های ذیل تقسیم نمود:

الف. تقسیم به اعتبار چگونگی شرکت و حضور بزه­ دیده در وقوع جرم

جرایم از این منظر به دو دسته، جرایم ناگهانی و جرایم دارای تدارک و سبق تصمیم تقسیم می­شوند.

جرایم ناگهانی به جرایمی اطلاق می‌گردد که در آنها، به طور معمول بین بزهکار و بزه­دیده رابطه قبلی وجود ندارد.

جرایم دارای تدارک و سبق تصمیم، جرایمی هستند که در آنها جرم مسبوق به رابطه طرفینی است.[۶]

‌ب. تقسیم باعتبار نسبی و غیر نسبی بودن

به این اعتبار که آیا برخی از اعمال به طور ذاتی دارای خصیصه جرم بوده ­اند یا اینکه، فرآیند جرم انگاری به نسبت جوامع متغیر بوده، جرایم به دو دسته طبیعی و مصنوعی تقسیم می­گردند.

جرایم طبیعی یا فطری، جرایمی هستند که همواره به عنوان جرم شناخته شده­اند؛ مانند قتل و سرقت.

جرایم مصنوعی یا ساختگی، جرایمی هستند که به اعتبار زمان و مکان متفاوت می­باشند؛ مانند سحر و جادو که از بدو پیدایش قوانین کیفری همواره به عنوان جرم شناخته شده­ و مجازات آن اعدام بوده­است، ولی درعصر ما این عمل مادام که عنوان کلاهبردای را نداشته باشد جرم محسوب نمی­شود.[۷]

‌ج. تقسیم باعتبار تعداد شرکت کنندگان در جرم

جرایم را به اعتبار وحدت و تعدد عاملان موثر در وقوع آنها  می­توان به جرایم انفرادی، جرایم مشارکتی و جرایم توده­ای تقسیم نمود.
جرایم انفرادی، جرایمی هستند که عامل فعل یا ترک فعل یک نفر است.

جرایم مشارکتی، در مواردی است که جرم ارتکابی با تحریک دیگری رخ می‌دهد. جرایم توده­ای، جرایمی هستند که جمعی از افراد به صورت خود جوش و یا در اجرای دستور یک رهبر مرتکب این عمل می­شوند.[۸]

‌د. تقسیم به اعتبار وجود یا عدم وجود مجنی­ علیه جرم

به اعتبار این که آیا جرم دارای مجنی­علیه هست یا بدون مجنی­علیه می‌باشد؟ جرایم به دو دسته، جرایم دارای بزه­دیده و جرایم بدون بزه­دیده[۹] تقسیم می­شوند.

جرایم دارای بزه­دیده جرایمی هستند که دارای بزه­دیده حقیقی یا حقوقی می­ باشند. اصولا کلیه جرایم دارای بزه­دیده می­باشند؛ یعنی جرم بدون بزه‌دیده وجود ندارد. مراد از جرایم بدون بزه­دیده جرایمی هستند که بزه­دیده شخصی و انسانی ندارد؛ بلکه بزه­دیده آن ممکن است شخص حقوقی یا اخلاق عمومی یا یک ارزش عمومی و خصوصی باشد؛ مثل روسپیگری، خودزنی، خودکشی، اعتیاد.

ویژگی این جرایم این است­ که برای وقوع و احراز قانونی آن نیازی به وجود و ایفای نقش بزه­دیده ندارد؛ مثل زنا، لواط و مساحقه که در این جرایم مجنی­علیه حقوقی وجود ندارد؛ بلکه مجنی­علیه اخلاق حسنه یا اخلاق جامعه است.[۱۰]

‌ه. تقسیم به اعتبار شیوه ارتکاب جرم

به این اعتبار می­توان جرایم را به دو دسته، جرایم خشونت بار و جرایم با سوء استفاده از زیرکی و تقلب تقسیم کرد.

جرایم خشونت بار آن دسته از جرایم هستند که، انسان اجتماعی، از زور و نیرویش سوء استفاده کند؛ مانند قتل که جرمی خشونت بار است. جرایم با سوء استفاده از زیرکی، جرایمی هستند که مبتنی بر زیرکی و تقلب یا تفکر می‌باشند و مرتکبین آنها معمولاً افرادی هستند که ضریب هوش بالایی دارند؛ مثل کلاهبرداری.[۱۱]

بزه و پدیده ­های مرتبط

الف: انحراف[۱۲]

انحراف در جرم­شناسی به­معنای دور شدن از یک هنجار و پشت کردن به آن و نوعی هنجارگریزی است. جرم و انحراف هر دو مصداق پشت کردن به هنجارهای اجتماعی هستند؛ اما انحراف دور شدن از هنجارهایی است که دارای ضمانت اجراهای اجتماعی، نظیر تقبیح و سرزنش است؛ ولی جرم دور شدن از هنجارهای اجتماعی است، که دارای ضمانت اجرای حقوقی است. [۱۳]

ب: بزهکاری

سه معنا برای بزهکاری ذکر شده­است: در یک معنا جمع جرایم است و رویکرد توده­ای به جرم را بزهکاری می­گویند. در این معنا بزهکاری مجموعه جرایم صرف­نظر از جرم ارتکابی است. معنای دوم آن مجرمیت است، در این معنا بزهکاری دارای معنای حقوقی است. معنای سوم بزهکاری عبارتست از مجموعه جرایم ارتکابی در زمان و مکان معین. با توجه به تعاریف ارایه شده در بزهکاری روشن می­شود که در بزه و جرم بر خلاف بزهکاری به زمان و مکان جرم و مجموعه جرایم ارتکابی کاری ندارد. [۱۴]

عوامل جرم ­زا [۱۵](عوامل موثر در وقوع جرم)

عامل جرم­زا هر وضع جسمانی یا روانی یا اجتماعی را گویند که می­تواند در پیدایش یا افزایش جرم نقش موثری داشته ­باشد.[۱۶]

با توجه به روشهای تحقیقات جرم­شناسی سه سلسله عوامل جرم­زای فردی، عوامل جرم­زای اجتماعی یا محیطی و عوامل جرم­زای وضعی یا موقعیتی در وقوع جرایم موثر می­ باشند.[۱۷]

عوامل جرم ­زای فردی

عواملی همچون جنس، سن، اندام، عدم تقارن در جمجمه ،قیافه، زشتی و زیبایی، نقص خلقت، نوع خون، وضع مزاج، ضعف قدرت می‌باشند، که در وقوع بزه می­تواند موثر باشد.[۱۸]

خصوصیات فردی (شخصی و درونی) خود به خصوصیات فردی ذاتی و خصوصیات فردی اکتسابی تقسیم می­شوند:

الف. خصوصیات فردی ذاتی خصوصیاتی هستند که از بدو تولد همراه انسان است و خود نقشی در شکل گیری آنها ندارد.

ب. خصوصیات اکتسابی شامل آن دسته از خصوصیاتی می­ شود که انسان ها از تعامل با محیط و دیگران کسب می ­کنند؛ بیماری های روانی و جسمانی از جمله خصوصیات اکتسابی است.[۱۹]

علل محیطی و اجتماعی

مجموعه عواملی است که از قبل شکل گرفته باشند که، با وضعیت یا عوامل وضعی برای ارتکاب جرم کامل می­شوند. این علل در تعامل با محیط محله و خانواده شکل می­گیرد. خانواده نابسامان، ناسازگاری والدین، خصوصیات مسکن، و نارسایی­های آن، مطبوعات، سینما و تلویزیون، عوامل سیاسی و… از جمله مصادیق عوامل محیطی و اجتماعی می­ باشند.[۲۰]

محیط اجتماعی به دو دسته‌ی شخصی و عمومی تقسیم می­شود:

الف. محیط اجتماعی عمومی، از تمام شرابط عمومی جامعه تشکیل شده است  و نتایج مشترکی را برای تمامی شهروندان به­بار می­آورد؛ مثل، نظام اقتصادی و فرهنگی؛

ب. محیط شخصی، محیطی است که بدون واسطه بر افراد تاثیر می‌گذارد؛ مثلا قدرت خرید از جمله محیط اقتصادی شخصی است.[۲۱]

علل وضعی[۲۲]

عوامل وضعی، شرایط و اوضاع و احوالی هستند که به دست خود انسان به وجود می ­آیند و به دست خود انسان هم از بین می‌روند؛ مانند، بن بست بودن یا نبودن، دزدگیر داشتن یا نداشتن وسیله نقلیه. علل وضعی ناظر به اوضاع و احوال ماقبل جرم است و فرد را در آستانه ارتکاب جرم قرار می­دهد یا فرد را از ارتکاب جرم باز می­دارد.[۲۳]

در پایان باید متذکر شد که در بروز برهکاری و عوامل گوناگون جرمزا، یک رابطه قطعی و دقیق و جزمی نمی­توان یافت. هر یک از عوامل مذکور به هر درجه از شدت که باشد، گاهی به تنهایی و به خودی خود اثر بخش نیست و با اقتران به اوضاع و احوال خاصی و ترکیب با عوامل غیر انسانی و غیر محسوسی مانند، هیجان ناگهانی و شدید می­تواند موثر باشد.[۲۴]

منابع:

[۱] . معین، محمد؛ فرهنگ فارسی، تهران، انتشارات سرایش، ۱۳۸۶، چاپ نهم، ص۱۷۰

[۲] کی‌نیا، مهدی؛ مبانی جرمشناسی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۶، چاپ هشتم، جلد اول، ص ۱۸

[۳] ‌ماده ۲ قانون مجازات اسلامی ۱۳۷۰مقرر می­دارد: “هر فعل یا ترک فعل که در قانون برای ان مجازات تعیین شده باشد، جرم محسوب می­شود”

[۴].  کی نیا، مهدی؛ منبع پیشین، صص۱۵-۱۸

[۵] گسن، ریموند؛ جرمشناسی نظری، ترجمه مهدی کی نیا، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۸۵، چاپ دوم، ص۲۶

[۶]رابجیان اصلی، مهرداد؛ بزه­دیده در فرایند کیفری، تهران، نشر خط سوم، ۱۳۸۱، چاپ اول، ص ۳۵

[۷] .  تقریرات درس جرمشناسی(کلیات)، دکتر علی حسین نجفی ابرند آبادی، دوره کارشناسی دانشکده حقوق دانشگاه امام صادق، نیم سال دوم تحصیلی ۸۲-۱۳۸۱، تنظیم حمید بهره ­مند، ص۱۳۱۳

[۸] . گسن، ریموند؛ پیشین، ص۲۴۵

[۹]. victimless crimes

[۱۰] .  رهامی، محسن؛ جرایم بدون بزه دیده، تهران، انتشارات میزان، ۱۳۸۶، چاپ سوم، ص۲۰

[۱۱] . رابجیان اصلی، مهرداد؛ پیشین، ص۴۰

[۱۲]  Deviance

[۱۳]. ر.ک به: گسن، ریموند؛ پیشسن، ص۲۳۰

[۱۴].  تقریرات درس جرمشناسی(کلیات)، دکتر علی حسین نجفی ابرند آبادی، دوره کارشناسی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، نیم سال دوم تحصیلی ۸۳-۱۳۸۲، تنظیم محمد کاظم تقدیر، ص۱۴۳۸

[۱۵] facteur criminogene

[۱۶] کی نیا، مهدی؛ پیشین، ص ۶۲

[۱۷] . همان، ص ۷۱

[۱۸] . همان، ص ۶۳

[۱۹] .  تقریرات درس جرمشناسی(کلیات)، دکتر علی حسین نجفی ابرند ابادی، دوره کارشناسی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، نیم سال دوم تحصیلی ۸۳-۱۳۸۲، تنظیم محمد کاظم تقدیر، صص۱۴۷۰و۱۴۰۶

[۲۰] . کی نیا، مهدی، پیشین، ص ۶۴

[۲۱] گسن، ریموند، پیشین، ص ۱۸۲

[۲۲] .  situational factors

[۲۳] . نجفی ابرند آبادی، علی حسین، پیشگیری عادلانه از جرم، در علوم جنایی (مجموعه مقالات در تجلیل از دکتر آشوری)، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۸، چاپ دوم، ص۵۵۹

[۲۴] . کی نیا، مهدی؛ پیشین ، ص ۶۵.

منبع: www.lawgostar.com

مشاهده بیشتر

بررسی مکتب تحققی

بررسی مکتب تحققی

در این مقاله به بررسی مکتب تحققی می پردازیم.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

معادله امنیتی *