خانه » مقالات حقوقی » جرم شناسی » بررسی بزه در جرم شناسی

بررسی بزه در جرم شناسی

image_pdfimage_print

بزه یا جرم یکی از ارکان اصلی پدیده مجرمانه است که مورد مطالعه و بررسی در جرم شناسی می ­باشد. در این مقاله به بررسی بزه در جرم شناسی می پردازیم.

بررسی بزه در جرم شناسی

بررسی بزه در جرم شناسی

بزه یا جرم از نظر لغوی به معنای خطا و جور می­ باشد.[۱] از دیدگاه جرمشناسی، جرم  به هر فعل یا ترک فعل زیان آور فردی یا گروهی اطلاق می­شود که مخلّ نظم اجتماعی و مغایر با شوون انسانی باشد و لو اینکه قانون مجازات متعرض به آن نشده­باشد.[۲] از منظر حقوق کیفری، جرم، فعل یا ترک فعلی است، که به موجب قانون برای آن مجازات تعیین شده­ باشد.[۳]

نکته قابل توجه در ارتباط با دیدگاه حقوق کیفری و جرمشناسی در تعریف جرم این است که روش حقوق کیفری تجزیه و تحلیل عناصر تشکیل دهنده جرم و تعیین مجازات می­باشد و به داعی و انگیزه ارتکاب جرم توجهی ندارد؛ ولی در نگاه جرمشناسی علل و انگیزه ارتکاب جرم و شخصیت بزهکار مورد توجه قرار می‌گیرد.[۴]

در جوامع باستانی و اولیه علل پدیده­ها را نمی­ شناختند و در نظر آنان پدیده‌ها ناشی از قوای عالی هستند و هر واقعه ناگوار را مستند به قدرتی شوم و اهریمنی می­دانستند. در آن زمان بزه و جرم به ماورای گروه کوچک و خانواده و قبیله گسترش نمی­یافت.

قتل یک بیگانه هیچ واکنشی را در گروهی که مجرم به آن تعلق دارد ایجاد نمی­­کرد؛ بلکه اغلب به منزله فتحی بزرگ تلقی می­شد. در داخل گروه اعمالی که عمیقاً وجدان جمعی را جریحه­دار می­کند تا حدی متنوع هستند و برخوردها نوعاً نسبی هستند و نسبت به یک عمل برخوردهای مشابه‌ای وجود نداشت؛ به­طور مثال نقض بعضی از تابوها (محرمات مذهبی) در درجه اول اهمیت قرار دارند، در مقابل اهمیت چندانی به زنای محصنه، همجنس­بازی و فحشا نمی­دادند.[۵]

اقسام بزه و جرم

بزه و جرم را با توجه به اعتبارات مختلفی می­توان به صورت‌های ذیل تقسیم نمود:

الف. تقسیم به اعتبار چگونگی شرکت و حضور بزه­ دیده در وقوع جرم

جرایم از این منظر به دو دسته، جرایم ناگهانی و جرایم دارای تدارک و سبق تصمیم تقسیم می­شوند.

جرایم ناگهانی به جرایمی اطلاق می‌گردد که در آنها، به طور معمول بین بزهکار و بزه­دیده رابطه قبلی وجود ندارد.

جرایم دارای تدارک و سبق تصمیم، جرایمی هستند که در آنها جرم مسبوق به رابطه طرفینی است.[۶]

‌ب. تقسیم باعتبار نسبی و غیر نسبی بودن

به این اعتبار که آیا برخی از اعمال به طور ذاتی دارای خصیصه جرم بوده ­اند یا اینکه، فرآیند جرم انگاری به نسبت جوامع متغیر بوده، جرایم به دو دسته طبیعی و مصنوعی تقسیم می­گردند.

جرایم طبیعی یا فطری، جرایمی هستند که همواره به عنوان جرم شناخته شده­اند؛ مانند قتل و سرقت.

جرایم مصنوعی یا ساختگی، جرایمی هستند که به اعتبار زمان و مکان متفاوت می­باشند؛ مانند سحر و جادو که از بدو پیدایش قوانین کیفری همواره به عنوان جرم شناخته شده­ و مجازات آن اعدام بوده­است، ولی درعصر ما این عمل مادام که عنوان کلاهبردای را نداشته باشد جرم محسوب نمی­شود.[۷]

‌ج. تقسیم باعتبار تعداد شرکت کنندگان در جرم

جرایم را به اعتبار وحدت و تعدد عاملان موثر در وقوع آنها  می­توان به جرایم انفرادی، جرایم مشارکتی و جرایم توده­ای تقسیم نمود.
جرایم انفرادی، جرایمی هستند که عامل فعل یا ترک فعل یک نفر است.

جرایم مشارکتی، در مواردی است که جرم ارتکابی با تحریک دیگری رخ می‌دهد. جرایم توده­ای، جرایمی هستند که جمعی از افراد به صورت خود جوش و یا در اجرای دستور یک رهبر مرتکب این عمل می­شوند.[۸]

‌د. تقسیم به اعتبار وجود یا عدم وجود مجنی­ علیه جرم

به اعتبار این که آیا جرم دارای مجنی­علیه هست یا بدون مجنی­علیه می‌باشد؟ جرایم به دو دسته، جرایم دارای بزه­دیده و جرایم بدون بزه­دیده[۹] تقسیم می­شوند.

جرایم دارای بزه­دیده جرایمی هستند که دارای بزه­دیده حقیقی یا حقوقی می­ باشند. اصولا کلیه جرایم دارای بزه­دیده می­باشند؛ یعنی جرم بدون بزه‌دیده وجود ندارد. مراد از جرایم بدون بزه­دیده جرایمی هستند که بزه­دیده شخصی و انسانی ندارد؛ بلکه بزه­دیده آن ممکن است شخص حقوقی یا اخلاق عمومی یا یک ارزش عمومی و خصوصی باشد؛ مثل روسپیگری، خودزنی، خودکشی، اعتیاد.

ویژگی این جرایم این است­ که برای وقوع و احراز قانونی آن نیازی به وجود و ایفای نقش بزه­دیده ندارد؛ مثل زنا، لواط و مساحقه که در این جرایم مجنی­علیه حقوقی وجود ندارد؛ بلکه مجنی­علیه اخلاق حسنه یا اخلاق جامعه است.[۱۰]

‌ه. تقسیم به اعتبار شیوه ارتکاب جرم

به این اعتبار می­توان جرایم را به دو دسته، جرایم خشونت بار و جرایم با سوء استفاده از زیرکی و تقلب تقسیم کرد.

جرایم خشونت بار آن دسته از جرایم هستند که، انسان اجتماعی، از زور و نیرویش سوء استفاده کند؛ مانند قتل که جرمی خشونت بار است. جرایم با سوء استفاده از زیرکی، جرایمی هستند که مبتنی بر زیرکی و تقلب یا تفکر می‌باشند و مرتکبین آنها معمولاً افرادی هستند که ضریب هوش بالایی دارند؛ مثل کلاهبرداری.[۱۱]

بزه و پدیده ­های مرتبط

الف: انحراف[۱۲]

انحراف در جرم­شناسی به­معنای دور شدن از یک هنجار و پشت کردن به آن و نوعی هنجارگریزی است. جرم و انحراف هر دو مصداق پشت کردن به هنجارهای اجتماعی هستند؛ اما انحراف دور شدن از هنجارهایی است که دارای ضمانت اجراهای اجتماعی، نظیر تقبیح و سرزنش است؛ ولی جرم دور شدن از هنجارهای اجتماعی است، که دارای ضمانت اجرای حقوقی است. [۱۳]

ب: بزهکاری

سه معنا برای بزهکاری ذکر شده­است: در یک معنا جمع جرایم است و رویکرد توده­ای به جرم را بزهکاری می­گویند. در این معنا بزهکاری مجموعه جرایم صرف­نظر از جرم ارتکابی است. معنای دوم آن مجرمیت است، در این معنا بزهکاری دارای معنای حقوقی است. معنای سوم بزهکاری عبارتست از مجموعه جرایم ارتکابی در زمان و مکان معین. با توجه به تعاریف ارایه شده در بزهکاری روشن می­شود که در بزه و جرم بر خلاف بزهکاری به زمان و مکان جرم و مجموعه جرایم ارتکابی کاری ندارد. [۱۴]

عوامل جرم ­زا [۱۵](عوامل موثر در وقوع جرم)

عامل جرم­زا هر وضع جسمانی یا روانی یا اجتماعی را گویند که می­تواند در پیدایش یا افزایش جرم نقش موثری داشته ­باشد.[۱۶]

با توجه به روشهای تحقیقات جرم­شناسی سه سلسله عوامل جرم­زای فردی، عوامل جرم­زای اجتماعی یا محیطی و عوامل جرم­زای وضعی یا موقعیتی در وقوع جرایم موثر می­ باشند.[۱۷]

عوامل جرم ­زای فردی

عواملی همچون جنس، سن، اندام، عدم تقارن در جمجمه ،قیافه، زشتی و زیبایی، نقص خلقت، نوع خون، وضع مزاج، ضعف قدرت می‌باشند، که در وقوع بزه می­تواند موثر باشد.[۱۸]

خصوصیات فردی (شخصی و درونی) خود به خصوصیات فردی ذاتی و خصوصیات فردی اکتسابی تقسیم می­شوند:

الف. خصوصیات فردی ذاتی خصوصیاتی هستند که از بدو تولد همراه انسان است و خود نقشی در شکل گیری آنها ندارد.

ب. خصوصیات اکتسابی شامل آن دسته از خصوصیاتی می­ شود که انسان ها از تعامل با محیط و دیگران کسب می ­کنند؛ بیماری های روانی و جسمانی از جمله خصوصیات اکتسابی است.[۱۹]

علل محیطی و اجتماعی

مجموعه عواملی است که از قبل شکل گرفته باشند که، با وضعیت یا عوامل وضعی برای ارتکاب جرم کامل می­شوند. این علل در تعامل با محیط محله و خانواده شکل می­گیرد. خانواده نابسامان، ناسازگاری والدین، خصوصیات مسکن، و نارسایی­های آن، مطبوعات، سینما و تلویزیون، عوامل سیاسی و… از جمله مصادیق عوامل محیطی و اجتماعی می­ باشند.[۲۰]

محیط اجتماعی به دو دسته‌ی شخصی و عمومی تقسیم می­شود:

الف. محیط اجتماعی عمومی، از تمام شرابط عمومی جامعه تشکیل شده است  و نتایج مشترکی را برای تمامی شهروندان به­بار می­آورد؛ مثل، نظام اقتصادی و فرهنگی؛

ب. محیط شخصی، محیطی است که بدون واسطه بر افراد تاثیر می‌گذارد؛ مثلا قدرت خرید از جمله محیط اقتصادی شخصی است.[۲۱]

علل وضعی[۲۲]

عوامل وضعی، شرایط و اوضاع و احوالی هستند که به دست خود انسان به وجود می ­آیند و به دست خود انسان هم از بین می‌روند؛ مانند، بن بست بودن یا نبودن، دزدگیر داشتن یا نداشتن وسیله نقلیه. علل وضعی ناظر به اوضاع و احوال ماقبل جرم است و فرد را در آستانه ارتکاب جرم قرار می­دهد یا فرد را از ارتکاب جرم باز می­دارد.[۲۳]

در پایان باید متذکر شد که در بروز برهکاری و عوامل گوناگون جرمزا، یک رابطه قطعی و دقیق و جزمی نمی­توان یافت. هر یک از عوامل مذکور به هر درجه از شدت که باشد، گاهی به تنهایی و به خودی خود اثر بخش نیست و با اقتران به اوضاع و احوال خاصی و ترکیب با عوامل غیر انسانی و غیر محسوسی مانند، هیجان ناگهانی و شدید می­تواند موثر باشد.[۲۴]

منابع:

[۱] . معین، محمد؛ فرهنگ فارسی، تهران، انتشارات سرایش، ۱۳۸۶، چاپ نهم، ص۱۷۰

[۲] کی‌نیا، مهدی؛ مبانی جرمشناسی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۶، چاپ هشتم، جلد اول، ص ۱۸

[۳] ‌ماده ۲ قانون مجازات اسلامی ۱۳۷۰مقرر می­دارد: “هر فعل یا ترک فعل که در قانون برای ان مجازات تعیین شده باشد، جرم محسوب می­شود”

[۴].  کی نیا، مهدی؛ منبع پیشین، صص۱۵-۱۸

[۵] گسن، ریموند؛ جرمشناسی نظری، ترجمه مهدی کی نیا، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۸۵، چاپ دوم، ص۲۶

[۶]رابجیان اصلی، مهرداد؛ بزه­دیده در فرایند کیفری، تهران، نشر خط سوم، ۱۳۸۱، چاپ اول، ص ۳۵

[۷] .  تقریرات درس جرمشناسی(کلیات)، دکتر علی حسین نجفی ابرند آبادی، دوره کارشناسی دانشکده حقوق دانشگاه امام صادق، نیم سال دوم تحصیلی ۸۲-۱۳۸۱، تنظیم حمید بهره ­مند، ص۱۳۱۳

[۸] . گسن، ریموند؛ پیشین، ص۲۴۵

[۹]. victimless crimes

[۱۰] .  رهامی، محسن؛ جرایم بدون بزه دیده، تهران، انتشارات میزان، ۱۳۸۶، چاپ سوم، ص۲۰

[۱۱] . رابجیان اصلی، مهرداد؛ پیشین، ص۴۰

[۱۲]  Deviance

[۱۳]. ر.ک به: گسن، ریموند؛ پیشسن، ص۲۳۰

[۱۴].  تقریرات درس جرمشناسی(کلیات)، دکتر علی حسین نجفی ابرند آبادی، دوره کارشناسی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، نیم سال دوم تحصیلی ۸۳-۱۳۸۲، تنظیم محمد کاظم تقدیر، ص۱۴۳۸

[۱۵] facteur criminogene

[۱۶] کی نیا، مهدی؛ پیشین، ص ۶۲

[۱۷] . همان، ص ۷۱

[۱۸] . همان، ص ۶۳

[۱۹] .  تقریرات درس جرمشناسی(کلیات)، دکتر علی حسین نجفی ابرند ابادی، دوره کارشناسی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، نیم سال دوم تحصیلی ۸۳-۱۳۸۲، تنظیم محمد کاظم تقدیر، صص۱۴۷۰و۱۴۰۶

[۲۰] . کی نیا، مهدی، پیشین، ص ۶۴

[۲۱] گسن، ریموند، پیشین، ص ۱۸۲

[۲۲] .  situational factors

[۲۳] . نجفی ابرند آبادی، علی حسین، پیشگیری عادلانه از جرم، در علوم جنایی (مجموعه مقالات در تجلیل از دکتر آشوری)، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۸، چاپ دوم، ص۵۵۹

[۲۴] . کی نیا، مهدی؛ پیشین ، ص ۶۵.

منبع: www.lawgostar.com

مشاهده بیشتر

بررسی ارکان جرم شناسی

بررسی ارکان جرم شناسی

در این نوشتار به بررسی ارکان جرم شناسی می پردازیم.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

معادله امنیتی *