خانه » مقالات حقوقی » حقوق جزا » اولیای دم چه کسانی هستند؟

اولیای دم چه کسانی هستند؟

در این مختصر اولیای دم را بررسی می کنیم.

اولیای دم چه کسانی هستند؟

اولیای دم چه کسانی هستند؟

در لغت اولیا جمع ولی و به معنای کسی است که عهده ­دار انجام کارهای کس دیگر باشد و دم به معنای خون می­باشد.

در اصطلاح اولیای دم همان ورثه مقتولند که حق قصاص و عفو جانی را در اختیار دارند مگر شوهر یا زن که در قصاص و عفو، اختیاری ندارند.

حق قصاص و عفو از آن، به استناد آیه ۳۳ سوره اسرا (و من قتل مظلوما فقد جعلنا لولیه سلطانا؛ کسی که مظلوم کشته شود برای ولی او سلطه قرار دادیم)؛ به ولی دم یا اولیای دم مقتول واگذار شده است.[۱]

ماده ۲۶۱ در تعریف اولیای دم بیان می­ دارد: اولیای دم که قصاص و عفو در اختیار آن­هاست همان ورثه مقتولند مگر شوهر یا زن که در قصاص و عفو و اجرا [مجازات جرم]، اختیاری ندارند.

به این ترتیب برای تعیین و مشخص نمودن آن­ها باید به قواعد و مقررات قانون مدنی در باب ارث مراجعه کرد. برابر ماده ۸۶۱ ق.م موجبات ارث دو امر است. سبب و نسب. از لحاظ سبب زن و شوهر است و علی­رغم این­که مطابق قانون جزء ورثه هستند؛ اما اولیای دم محسوب نمی­شوند و در این خصوص استثنا شده ­اند.

از لحاظ نسب نیز مطابق ماده ۸۶۲ ق.م اشخاصی که به موجب نسب ارث می­برند سه طبقه اند:

۱- پدر و مادر و فرزندان و فرزند فرزندان

۲- اجداد و برادر و خواهر و فرزندان آن­ها

۳- دایی و عمه و خاله و عمو و فرزندان آن­ها

و مطابق ماده ۸۶۳ قانون مذکور، وارثین طبقه بعد زمانی ارث می­برند که از وارثین طبقه قبل کسی نباشد. بنابراین برای تشخیص ولی دم نیز همان ترتیبی که از لحاظ طبقات مختلفه وراثت و قرابت در قانون مدنی مطرح است باید رعایت گردد.[۲]

بنابراین جنسیت در این مورد شرط نیست؛ لذا دختر و مادر از اولیای دم محسوب می­شوند و حق قصاص دارند.

نکته­ ای که قابل توجه است این­که تشخیص اولیای دم در قالب موارد به آسانی امکان پذیر است؛ اما در مواردی که تشخیص آسان نباشد از دادنامه حصر وراثت استفاده می­شود.

اما این روش نیز انحصاری نیست و دادگاه می ­تواند از راه ­های دیگری نیز اولیای دم را شناسایی نماید.[۳]

هرچند زن و شوهر نسبت به درخواست قصاص یا عفو حقی ندارند؛ اما حق طرح شکایت و درخواست تعقیب دعوای قتل عمدی را دارند و چنان­چه قصاص تبدیل به دیه گردد حق خود را مطالبه می­کنند.[۴]

اذن ولی دم

بر اساس ماده ۲۱۹ ق.م.ا اذن و اجازه اولیای دم در اجرای قصاص شرط می­باشد و اگر کسی بدون اذن ولی دم، او را بکشد مرتکب قتلی شده که موجب قصاص است.

دلیل این امر آن است که محکوم به قصاص، مهدور الدم مطلق نمی ­باشد بلکه تنها نسبت به اولیای دم مقتول مهدور الدم است.

البته اگر یکی از اولیای دم، بدون اذن سایرین، قصاص را اجرا نماید مشمول این ماده نخواهد بود و تنها ضامن سهم سایرین از دیه – در صورت مطالبه آن­ها– خواهد بود.[۵]

تعدد اولیای دم

چنان­چه ولی دم شخص واحدی باشد، تعقیب و مجازات قاتل بنا به درخواست وی صورت می­پذیرد و می­تواند پس از ثبوت قصاص، قاتل را قصاص یا عفو نماید یا حق قصاص را به مقدار دیه یا به کمتر و یا به زیادتر از آن تبدیل نماید. (مواد ۲۵۷ و ۲۶۵)

اما اگر اولیای دم متعدد باشند و برخی خواهان قصاص و برخی دیگر خواهان آن نباشند، دسته اول در صورتی می­توانند قصاص را اجرا نمایند که مقدار مازاد بر استحقاق خود را پرداخت نمایند. این مبلغ در صورتی که اولیای دم دسته دوم خواهان عفو جانی پس از دریافت دیه باشند به خود آن­ها و در صورتی که خواهان عفو بلا عوض جانی باشند، به جانی پرداخت می­شود و پس از آن قصاص قابل اجرا خواهد بود.[۶]

حجر اولیای دم

اصولا ولی دم یا اولیای دم باید بالغ و عاقل باشند تا بتوانند حق قصاص را اجرا نمایند. اما چنان­چه ولی دم یا اولیای دم محجور باشند بر اساس بخش­نامه شماره  ۲-۱/۸۰/۷۵۵۹ – ۱۳۸۰/۴/۲۸ که متضمن فتوای مقام معظم رهبری است اشاره دارد که اولیای دم صغیر و مجنون حق دارند با رعایت مصلحت و غبطه محجور، نسبت به قصاص یا دیه یا عفو معوض یا بدون عوض اقدام نمایند.

بدیهی است تشخیص مصلحت صغیر و مجنون با ملاحظه همه جوانب و از جمله نزدیک یا دور بودن او از سن بلوغ صورت می­گیرد.[۷]

در صورتی که برخی از اولیای دم محجور باشند و اولیای کبیر خواهان قصاص باشند بر اساس بخشنامه شماره ۱/۷۹/۳۶۶۲۷ مورخه ۱۳۷۹/۷/۳۰ باید سهم دیه صغار و مجانین را پرداخت نمایند. [۸]

فقدان ولی دم

در ماده ۲۶۶ ق.م.ا مقرر شده است: اگر مجنی علیه ولی نداشته باشد و یا شناخته نشود و یا به او دسترسی نباشد؛ ولی دم او ولی امر مسلمین است و رییس قوه قضائیه با استیذان از ولی امر و تفویض اختیار به دادستان­های مربوطه به تعقیب مجرم و تقاضای قصاص یا دیه حسب مورد اقدام می­نماید.

البته این حق منحصرا در اختیار ولی امر مسلمین، رییس قوه قضائیه، دادستان­ها و رؤسای دادگستری می­باشد و تفویض این اختیار به قضات مجوز قانونی ندارد.

در هر صورت عدم شناسایی اولیای دم از جهات قرار منع تعقیب نیست.[۹]

منابع:

[۱] آقایی نیا، حسین؛ جرایم علیه اشخاص، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۴، چاپ اول، ۱۴۹

[۲] سپهوند، امیر خان؛ جرایم علیه اشخاص، تهران، انتشارات مجمع علمی و فرهنگی مجد، ۱۳۸۶،چاپ اول، ۱۵۱

[۳] معاونت آموزش قوه قضائیه؛ مجموعه نشست های قضایی (مسایل قانون مجازات اسلامی)، ج ۱، تهران، انتشارات جاودانه، ۱۳۸۲، چاپ دوم، ۲۵۲

[۴] نظریه مشورتی شماره ۷/۳۳۳۰ مورخ ۱۳۷۳/۵/۱۵ اداره حقوقی قوه قضائیه

[۵] میر محمدصادقی، حسین؛ جرایم علیه اشخاص، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۷، چاپ دوم، ۱۷۲

[۶] همان، ۱۷۵

[۷] زراعت، عباس؛ حقوق جزای اختصاصی، ج ۱، تهران، انتشارات فکر سازان، ۱۳۸۴، چاپ اول، ۱۵۰

[۸] آقایی نیا، حسین؛ جرایم علیه اشخاص، تهران، ۱۳۸۴، چاپ اول، ۱۵۳

[۹] زراعت، عباس؛قانون مجازات اسلامی

همچنین بخوانید: مهلت پرداخت دیه چقدر است؟

منبع: www.lawgostar.com

درباره محمد افراسیابی

محمد افراسیابی هستم، کارشناسی حقوق خوندم و به دلیل علاقه‌ای که به حقوق داشتم، سایت حقوق پلاس رو راه‌اندازی کردم تا هم خودم و هم شما رو بیشتر با مباحث حقوقی آشنا کنم.

مشاهده بیشتر

بررسی مجازت و جرم اهانت به مقامات مذهبی کشور

بررسی مجازت و جرم اهانت به مقامات مذهبی کشور

در این نوشتار به بررسی مجازت و جرم اهانت به مقامات مذهبی کشور خواهیم پرداخت.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

معادله امنیتی *